Johann Bernoulli Stichting voor de Wiskunde te Groningen

Antonius Brugmans 1732-1789

Antonius Brugmans (Hantum 22 October 1732 - Groningen 27 April 1789) was a professor at the University of Groningen between 1767 and 1789.

Anthoni Brugmans kwam op 22 Oktober 1732 ter wereld als kind van Pybe Brugmans en Petronella Wiersma in het Friese dorp Hantum. Hij trouwde in 1761 te Delft met Johanna Frederika Manger (Maastricht 27 Januari 1734 - Groningen 9 Februari 1811). Zij was een dochter van de predikant Sebald Godfried Manger te Goes en Delft, die Professor der Godgeleerdheid in Maastricht (1733-1743) was geweest en die schrijver/samensteller was van het Psalmenboek uit 1743. Hun kinderen waren

  • Sebald Justinus 1763-1819, hoogleraar te Franeker, als opvolger van Swinden, en te Leiden
  • Piro Antonius 1768-1851, staatsraad in buitengewone dienst (Orangist), lid Raad van State en eerste kamer
  • Eva Justina 1773-1845, trouwde met ds. Johannes Rutgers
  • Sara 1776-1833, trouwde met Abel Viëtor Haenenberger, advocaat in Beerta

Franeker. Vanaf zijn 14e jaar was hij student te Franeker, waar zijn hoofdbelangstelling uitging naar wis- en natuurkundige wetenschappen. Hij promoveerde op 18 jarige leeftijd, hetgeen hem een prijs van de Staten van Friesland opleverde. Toen zijn leermeester Koenig in 1750 naar Den Haag vertrok, volgde Brugmans deze om meer van hem te kunnen leren. Na het vertrek van Petrus Camper werd hij in 1756 (ann. memor.) beroepen tot de leerstoel Philophie aan de Franeker Hogeschool, die hij beklom met de oratie Oratio de sensu communie, matheseos et Philosophiae matre (Fran. 1761). Aan de invloed van Brugmans had de Franeker hogeschool een nieuw Theatrum Physicum te danken, dat hij in 1756 inwijdde met een plechtige lezing.

Groningen. In 1767 trok Brugmans naar Groningen om Engelhard op te volgen. Op 21 mei van dat jaar hield hij een oratie de profundis physices pomocriis en opende zijn lessen met de cognitis Dei perfectionibus. Zijn onderzoek aan magnetisme leidde tot Magnetismus, s. de affinitatibus magneticis observat. academiae, later in het Hoogduits vertaald door Eschenbach te Leipzig. Brugmans werd in 1771 lid van de Hollandse Maatschappij der Wetenschappen.

Brugmans gaf colleges over zowel logica als metaphysica, waarbij hij zich gedeeltelijk baseerde op leerboeken van Engelhard, en verder over de hoogere wis- en sterrekunde naar aanleiding van de werken van Euclides en Wolff (zie over de laatste ook de lemmata van Da Crosa en Engelhard). Daarnaast gaf hij voordrachten over hydrostatica, hydraulica, mechanica en dergelijke.

Pro Excolendo. Spoedig na zijn aanstelling in Groningen werd Brugmans lid van het genootschap "Pro Excolendo Jure Patrio", waarvan hij vanaf 1793 was Brugmans enige jaren president was als opvolger van Engelhard; zie diens lemma. Brugmans introduceerde hierin meer natuurfilosofie, geheel indachtig de geest van de Verlichting. Zie Van Berkel voor meer details.

Positie tussen zijn voorgangers. Zoals eerder vermeld stond De Crosa als wiskundige nog dicht bij Bernoulli. Zijn opvolgers Engelhard en Widder hebben hun aandacht voornamelijk besteed aan niet-wiskundige onderwerpen en moesten balanceren op een koord dat door de verschillende protestantse facties was gespannen. Eerst met het aantreden van Antonius Brugmans in 1767 zou weer meer aandacht aan zuiver wis- en natuurkundige onderwerpen mogelijk blijken.

Literatuur over A. Brugmans

  • Klaas van Berkel, Universiteit van het Noorden. vier eeuwen academisch leven in Groningen. Deel 1: De oude universiteit 1614-1876
  • W.B.S. Boeles, Levenschetsen der Groninger Hoogleeraren. In: W.J.A. Jonckbloet, Gedenkboek der Hoogeschool te Groningen ter gelegenheid van haar vijfde halve eeuwfeest, Groningen 1864
  • W.B.S. Boeles, Frieslands Hoogeschool 2-2 (1889) Tresoar Leeuwarden
  • W. van Bunge, H. Krop, B. Leeuwenburgh, H. van Ruler, P. Schuurman, M. Wielema, Dictionary of seventeenth and eighteenth century Dutch philosophers I, II 2003

Publicaties van A. Brugmans

  • Lofrede op Engelhard. Werken van het Genootschap Pro excolendo jure patrio te Groningen. Deel I. pp 539 ff

[HWB en HSVdeS, Augustus 2019]