Johann Bernoulli Stichting voor de Wiskunde te Groningen

Jacobus Cornelius Kapteyn 1851-1922

Jacobus Cornelius Kapteyn (Barneveld 19 January 1851 - Amsterdam 18 June 1922) was a professor at the University of Groningen between 1877 and 1921.

[Portrait by Jan Veth, in the background a portrait of Sir David Gill]

Jacobus Kapteyn werd te Barneveld geboren uit de ouders Gerrit J. Kapteyn en Elisabeth Koomans. Kapteyn was negende uit een gezin van vijftien kinderen waarvan velen later een vooraanstaande positie zouden innemen. Hij studeerde wis- en natuurkunde te Utrecht waar hij bij C.H.C. Grinwis promoveerde op het proefschrift Onderzoek der trillende platte vliezen. Hij werkte een aantal jaren op de Leidse Sterrenwacht en werd daarna in 1875 hoogleraar astronomie en theoretische mechanica te Groningen. Hij was de opvolger van R.A. Mees (1844-1886).

Bij gebrek aan een eigen observatorium deed Kapteyn onderzoek aan fotografische platen van het zuidelijk halfrond, genomen door de Schotse sterrenkundige David Gill, hetgeen leidde tot een beroemde catologus op. Zijn onderzoek richtte zich ook op de Melkweg, waarvan hij als eerste de rotatie ontdekte. Later coördineerde hij vanuit zijn Gronings Sterrenkundig Laboratorium een grootschalig statistisch onderzoek naar de verdeling van sterren in de Melkweg, verdeeld over 40 observatoria. Kapteyn ontving vele onderscheidingen voor zijn werk. Zo ontving hij in 1902 de Gold Medal van de Royal Astronomical Society.

Drie gebroeders. Cornelius H.C. Grinwis (1831-1899) hoogleraar wis- en natuurkunde te Utrecht, trad op als promotor van drie gebroeders Kapteyn, namelijk

  • Nicolaas Pieter Kapteyn 1872 (leraar wis- en natuurkunde, amateur-tekenaar)
  • Willem Kapteyn 1872 (hoogleraar wiskunde en rector te Utrecht)
  • Jacobus Cornelius Kapteyn 1873.

Zowel Jacobus (1888) als Willem (1894) werden lid van de KNAW. De latere Groningse hoogleraar H.J. Rink (1847-1883) was al in 1871 bij Grinwis gepromoveerd.

Willem de Sitter (1872-1934) was een van de belangrijkste promovendi van Kapteyn, die ook in wiskundig opzicht van grote interesse geweest. De Sitter studeerde wiskunde in Groningen. In 1897-99 werkte hij in het Kaapse observatorium onder leiding van Sir David Gill (1843-1914) en hij promoveerde daarna in 1901 bij J.C. Kapteyn op het proefschrift Discussion of Heliometer observations on Jupiter’s satellites. Later, in 1908, werd hij hoogleraar sterrenkunde te Leiden en in 1919 directeur van de Leidse Sterrenwacht. Sinds 1912 was De Sitter lid van de KNAW.

Enerzijds deed hij een wiskundig onderzoek aan de door Laplace veronderstelde 1:2:4 baan-resonantie van de Galileïsche Jupiter-manen Io, Europa en Ganymedes. Anderzijds trad hij ook met A. Einstein in discussie over algemene relativiteitstheorie en ontwikkelde daarbij een model dat inmiddels bekend staat als het De Sitter Heelal.

De latere Delfste hoogleraar Simon Cornelis van Veen was een van de promovendi van Willem de Sitter; hij promoveerde op het proefschrift Periodieke oplossingen in commensurabiliteitsgebieden met toepassing op het probleem der lacunes in het stelsel der asteroïden.

Literatuur over J.C. Kapteyn en W. de Sitter

  • J. Guichelaar, DE SITTER - Een alternatief voor Einstein's heelalmodel Natuurwetenschap en Techniek, onderdeel Van Veen 2009
  • P.C. van der Kruit, Jacobus Cornelius Kapteyn, Born Investigator of the Heavens Springer 2014
  • P.C. van der Kruit, De Inrichting van de Hemel: Een biografie van astronoom Jacobus C. Kapteijn Amsterdam University Press 2016
  • Wikipedia voor J.C. Kapteyn
  • Wikipedia voor W. Kapteyn
  • Wikipedia voor W. de Sitter
  • Willem de Sitter, Dutch mathematician and astronomer. Encyclopædia Britannica

Publicaties van J.C. Kapteyn

  • J.C. Kapteyn (1922). First attempt at a theory of the arrangement and motion of the sidereal system. Astrophysical Journal. 55: 302–327. Bibcode:1922ApJ....55..302K. doi:10.1086/142670. It is incidentally suggested that when the theory is perfected it may be possible to determine the amount of dark matter from its gravitational effect. (emphasis in original)

Mathematics Genealogy Project voor J.C. Kapteyn

Tot de promovendi van J.C. Kapteyn hoort ook

  • R. Rijkens, Transformatie en Integratie van de Dynamische Vergelijkingen volgens de Methoden van Hamilton en Jacobi Proefschrift Rijksuniversiteit Groningen, 18 maart 1887

[HWB en HSVdS November 2018]