Johann Bernoulli Stichting voor de Wiskunde te Groningen

Bartel Leendert van der Waerden 1903-1996

Bartel Leendert van der Waerden (Amsterdam 2 Februari 1903 - Zürich 12 Januari 1996) was a professor at the University of Groningen between 1928 and 1931.

Bartel Leendert van der Waerden werd op 2 Februari 1903 te Amsterdam geboren in het gezin van Theodorus (Theo) van der Waerden (Eindhoven 21 Augustus 1876 - Laren 12 Juni 1940) en Dorothea (Do) Adriana Endt (Wageningen 28 April 1877 - Laren 14 November 1942). Zijn vader was oorspronkelijk leraar wiskunde en was van 1918 tot 1940 lid van de Tweede Kamer voor de SDAP. Er volgden nog twee zoons: Coenraad (Coen), die lid van de Eerste Kamer zou wou worden en directeur van de Arbeiderspers is geweest, en Benno (Ben) die vice-president van de rechtbank in Amsterdam zou worden. Van der Waerden bezocht de 2e H. B. S. met 5-jarige cursus te Amsterdam en werd in 1919 als student aan de Universiteit van Amsterdam ingeschreven, waar hij onderwijs volgde van L.E.J. Brouwer, G. Mannoury, Hendrick de Vries en R. Weitzenböck. In 1924 stuurde bij de oplossing van een door het Wiskundig Genootschap gestelde prijsvraag in onder het motto "Door de beoefening der wiskunst wordt een geestelijk orgaan gezuiverd en tot werkzaamheid gebracht, dat bij andere bezigheden verloren gaat en verblindt, terwijl toch aan zijn behoud meer gelegen is dan aan duizend oogen, want door dit alleen wordt de waarheid gezien" (Plato Politeia).

PRIJSVRAAG

Studie. Op 8 October 1924 legde hij het doctoraal examen in de Wis- en Natuurkunde cum laude af en zette hij, ondersteund door zijn ouders, zijn studie voort in Göttingen voort. Het contact, dat hij daar met verschillende wiskundigen, vooral met Emmy Noether verkreeg, bepaalde voor een groot deel de richting van zijn verdere onderzoekingen. Na twee semesters naar Amsterdam teruggekeerd, promoveerde hij op 24 Maart 1926 cum laude op het proefschrift De algebraiese grondslagen der Meetkunde van het Aantal tot Doctor in de Wis- en Natuurkunde bij Hendrick de Vries. Zijn promotor zei bij deze gelegenheid dat het van der Waerden gegeven was, als zeer weinigen, in de diepste diepte der wiskundige wetenschap te schouwen.

PROEFSCHRIFT

Met behulp van een stipendium van Rockefeller's International Education Board studeerde hij te Hamburg verder en werd daar in het wintersemester 1926/27 assistent bij Wilhelm Blaschke. In Maart 1927 verkreeg hij op een Habilitationsschrift getiteld Der Multiplizitätsbegriff der algebraischen Geometrie (verschenen in Math. Ann. 97) het jus docendi aan de universiteit in Göttingen. Daar was hij tot October 1928 assistent bij Richard Courant en gaf hij als privaatdocent colleges over meetkunde en algemene ideaaltheorie. Er volgde een uitnodiging om buitengewoon hoogleraar te worden in Rostock, maar een benoeming tot gewoon hoogleraar in Groningen had zijn voorkeur.

Benoeming partijgenoot

Groningen. De Groningse vacature was veroorzaakt door het vertrek van J.A. Barrau naar Utrecht om aldaar in de vacature Jan de Vries te voorzien. In feite was er in Utrecht over gesproken om rechtstreeks van der Waerden in plaats van Barrau uit te nodigen maar van der Waerden werd uiteindelijk te jong en Barrau oud genoeg bevonden. Zodoende vertrok van der Waerden naar Groningen om onderwijs te geven in de Elementaire Wiskunde, de Analytische Meetkunde, de Beschrijvende Meetkunde en de Hoogere Meetkunde. Hij aanvaardde zijn ambt op 6 October 1928 met het uitspreken van een rede, getiteld: De strijd om de abstractie. In Groningen werd hij collega van J.G. van der Corput, die hier sinds 1923 hoogleraar was. Later zei Van der Waerden dat hij veel van van der Corput had opgestoken. Er is altijd contact tussen deze beiden blijven bestaan: de uitgebreide correspondentie tussen dit tweetal van na de oorlog heeft van der Waerden bewaard.


Geboorte Helga

In 1929 bezocht hij vanuit Groningen langere tijd Göttingen waar hij Kamilla Juliana Anna (Camilla) Rellich, pharmaceute, leerde kennen; zij was de zuster van Franz Rellich (1906 - 1955) die bij Courant promoveerde. Op 27 September 1929 vond het huwelijk met van der Waerden plaats; en wel in Graz aangezien de Rellich's Oostenrijkers waren. In Groningen woonde van der Waerden al op de Rosensteinlaan 5a, en daar bleven ze ook samen wonen. Hun eerste kind Helga werd in Groningen geboren op 26 Juli 1930. Wiskundig was Groningen een zeer vruchtbare tijd: deel I en II van Moderne Algebra kwamen daar tot stand. Ook zijn voorbeeld van een continue nergens differentieerbare functie ontwikkelde hij in Groningen. Tenslotte zij vermeld dat naar aanleiding van zijn colleges in Groningen het boek De logische grondslagen van de Euclidische Meetkunde (1937) is verschenen. Op 27 Maart 1931 vond de promotie van David van Dantzig (1900 - 1959) plaats. Door omstandigheden begon van Dantzig wat later met de studie wiskunde in Amsterdam en leerde zodoende medestudent van der Waerden kennen. Uiteindelijk promoveerde hij bij van der Waerden cum laude op het proefschrift Studien over topologische algebra.


Een schitterende carrière.

Vertrek uit Groningen. Al zeer snel na zijn Groningse benoeming werd er door andere universiteiten aan van der Waerden getrokken. Met name Paul Ehrenfest (1880 - 1933) deed een poging om hem naar Leiden te halen. De universiteit van Leipzig waar Friedrich Hund (1896 - 1997) en Werner Heisenberg (1901 - 1976) verbleven had meer succes: op 1 Mei 1931 liep Van der Waerden's Groningse dienstverband af en bereidde hij zijn vertrek naar Leipzig voor. Zijn opvolger Gerrit Schaake, die ook bij Hendrick de Vries gepromoveerd was, hield op 2 Mei een inaugurele rede waarbij Van der Waerden nog aanwezig was. Tussen 10 en 14 October 1938 bezocht Van der Waerden nog een keer Groningen om een cursus over algebraïsche meetkunde te geven.

Hoe het verder ging met van der Waerden is op talloze plaatsen te lezen. Hier wordt slechts volstaan met wat van der Corput in 1948 schreef, toen van der Waerden slechts 45 jaar oud was: "Hoe groot de betekenis van zijn ontdekkingen voor de wetenschap ook moge zijn, nog belangrijker misschien voor de ontwikkeling der zuivere en toegepaste wiskunde zijn de uitnemende, door alle deskundigen over de gehele wereld gelezen en voortdurend geraadpleegde boeken, waarin hij niet alleen zijn eigen onderzoekingen, maar ook die van andere moderne wiskundigen duidelijk en beknopt formuleert op een wijze, waaruit blijkt, hoe meesterlijk hij de door hem behandelde takken van wetenschap beheerst. Het meest bekend is zijn, in twee delen geschreven Moderne Algebra, dat in Amerika herdrukt en ook in het Russisch vertaald is. De radicale vernieuwing van de algebra, door Emmy Noether en haar school geinaugureerd, heeft in dat boek zijn neerslag gevonden''.

Literatuur over B.L. van der Waerden:

Publicaties van B.L. van der Waerden op MathSciNet

Mathematics Genealogy Project voor B.L. van der Waerden

[HWB en HSVdS Augustus 2018]