Nicolaas Marinus Hugenholtz 1924-2026
| Nicolaas Marinus Hugenholtz (Wormerveer 26 April 1924 - Haren 18 February 2026) was a professor at the University of Groningen between 1960 and 1989. |
Nicolaas Marinus Hugenholtz werd geboren in Wormerveer in 1924 en groeide op in Oegstgeest in een huisartsengezin. Hij stamde uit een intellectuele familie, waarin, zo benadrukte hij graag, een groot aantal predikanten voorkwam. Na zijn eindexamen in 1942 wilde hij noch de loyaliteitsverklaring tekenen, noch in Duitsland werken voor de Arbeitseinsatz, en hij dook onder bij familie. Na de oorlog studeerde hij kort in Delft en daarna in Leiden theoretische natuurkunde. Hij studeerde af in 1951 en begon een promotietraject bij H.A. (Hans) Kramers, die echter kort daarna overleed. Hij werkte daarna enige tijd aan het Teylers Instituut als assistent bij A.D. (Adriaan) Fokker. Hij schreef in die tijd (1952) een artikel waarin hij de mechanica van de tippetop verklaarde, een soort tol, die omklapt bij draaiing. Dat was een vraag die grote fysici toen bezighield. (zie https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pauli_wolfgang_c4.jpg). Rond die tijd (1952) trouwde hij Ankie Vogelenzang. Zij hadden een gelukkig huwelijk dat 70 jaar standhield. Er werden uit het huwelijk twee zoons en twee dochters geboren.
Nico verkreeg een beurs waarop hij een aantal jaren in Kopenhagen op het instituut van Niels Bohr werkte, Daar ontmoette hij en raakte bevriend met de Duitse mathematisch fysicus Rudolf Haag. Na terugkomst in Nederland werkte hij in Utrecht waar hij promoveerde (cum laude) bij Leon van Hove. Hij werkte in deze jaren aan een precieze analyse van de storingstheorie van quantumveeldeeltjes-systemen, vaak met methodes verwant aan die uit de veldentheorie. In het bijzonder werden, nadat Feynman storingsrekening in termen van diagrammen had geïntroduceerd in de veldentheorie, vergelijkbare methodes ook in de veeldeeltjesfysica gehanteerd. Uit die tijd dateren het “Hugenholtz-Van Hove theorema” en de “Hugenholtz-diagrammen”. Na zijn promotie bracht hij een paar jaar door op het Institute for Advanced Studies in Princeton, waar Oppenheimer toen de scepter zwaaide, Daar werkte hij met David Pines aan verwante problemen. Uit deze tijd stamt het Hugenholtz-Pines theorema. Ook ontmoette hij daar Jeremy Bernstein. Waar zij eerdere werk fermionen betrof, ging het Hugenholtz-Pines theorema over wisselwerkende bosonsystemen. Zie verder het stuk hierover van T.C. Dorlas. Ook verschenen er overzichten en verzamelbundels over zijn bijdragen aan het "many-body problem". Voor zijn werk uit deze periode zie onderstaande lijst publicaties tot 1965.
In 1960 werd hij benoemd tot hoogleraar in Groningen waar hij bleef tot (en ook na) zijn emeritaat. In die tijd verlegde hij zijn aandacht naar de mathematische fysica, en in het bijzonder de statistische fysica van oneindige systemen, een gebied wat toen, onder andere door zijn toedoen, ontstond. Rudolf Haag vroeg hem als een van de "founding editors" van het toonaangevende tijdschrift Communications in Mathematical Physics. Zijn artikel samen met Haag en zijn eerste promovendus en opvolger Marinus Winnink (hieronder het "three-men paper") over de zogeheten KMS-evenwichtscondities voor oneindige systemen, bleek fundamenteel en werd klassiek. De duale structuur die daar gevonden werd, werd tegelijkertijd binnen de theorie der operator-algebra's gevonden, en verscheen in een nooit gepubliceerde preprint van de Japanse wiskundige Tomita. Korte tijd daarna werd het uitgewerkt door Takesaki. Het three-men paper bevatte reeds in de kern een belangrijk deel van wat nu de "Tomita-Takesaki"-theorie heet.
Haag, zie hieronder, schrijft het essentiële inzicht van het artikel aan Hugenholtz toe. Toen het artikel in preprintvorm gereed was, werd het besproken op een conferentie in Baton Rouge waar zowel fysici als wiskundigen waren uitgenodigd. Op die conferentie werd een ook de preprint van Tomita verspreid. De meeste wiskundigen waren wantrouwig maar Hugenholtz en Winnink waren gefascineerd. Hugenholtz zag het potentiële belang van de theorie direct. Ze vroegen onder andere Takesaki of de theorie juist was. Takesaki corrigeerde en fatsoeneerde de theorie en breidde hem uit, en zijn werk verscheen in boekvorm in 1970. Voor de rol van Hugenholtz in die periode - die hij zelf, karakteristiek, nooit noemde - zie onderstaande opmerkingen van Borchers, Haag en Takesaki.
Zijn lecture notes uit 1972 geven een inzichtelijke beschrijving, in een eindig-dimensionale setting, waar veel van de technische details die de algemene situatie moeilijk toegankelijk maken, vermeden kunnen worden.
Daarnaast werkte hij in zijn Commun. Math. Phys. artikel van 1967 aan de classificatie van factoren (een soort basale operator algebra’s), aan de oorsprong van irreversibel gedrag - zoals de tweede hoofdwet - ondanks de reversibele wetten van de (quantum-)mechanica, in het kader van een afleiding van de quantum-Boltzmannvergelijking (zie zijn 1983 artikel), en in 1982 aan het inverse probleem van de statistische mechanica (hoe vindt men een model voor de krachten tussen deeltjes, gegeven de toestand waarin het systeem verkeert?)
Hugenholtz was promotor van negen promovendi (Marinus Winnink, Jan Wierenga, Herm Jan Brascamp, Arnold de Vries, Leo van Hemmen, Aernout van Enter, Michiel van den Berg, Hans Maassen, Tonny Dorlas), waarvan er zes een academische carrière doorliepen. Met de extravertere Marinus Winnink vormde hij een onderzoeksgroep die ook internationaal aanzien genoot. Nico gaf heldere colleges, werd, soms tegen zijn zin, alom gewaardeerd en daardoor gevraagd als bestuurder. Hij was ridder in de Orde van de Nederlandse Leeuw, en lid van de KNAW.
Hij was vriendelijk, bedachtzaam, terughoudend en onderkoeld in zijn optreden en ook in zijn humor, hij had een snel en scherp inzicht en uitte zijn opinies en ook zijn kritiek in weinige, onnadrukkelijke maar welgekozen en niets aan duidelijkheid te wensen latende woorden. Als leermeester en begeleider karakteriseerde een van zijn promovendi hem als iemand met "wijze distantie". Hij was volstrekt niet ijdel. In onderstaand artikel van Jeremy Bernstein staat een kenmerkende opmerking die hij maakte over Wigner, waarover hij bewonderend zei dat deze 10 keer meer wist dan hij publiceerde. Hij gaf meer om het soortelijk gewicht van publicaties dan de lengte van een publicatielijst. Slechts met twee van zijn promovendi schreef hij samen een artikel.
De eerste indruk die hij wekte, van een sobere, introverte, wat afstandelijke intellectueel verborg een hang tot avontuur, die zich onder andere uitte in het beklimmen van Mont Blanc, het behalen van een zweefvliegbrevet, en een verrassende waardering van de bokssport. Naarmate je hem beter leerde kennen voegde zich bij het respect voor zijn fysisch en mathematisch inzicht en wetenschappelijke prestaties een waardering voor de hoge standaarden van integriteit en bescheidenheid, en de generositeit en het talent tot vriendschap die hij bezat.
Publicaties van N.M. Hugenholtz
- On tops rising by friction. Physica 18 (8–9) (1952) 515-527
- Variational Principle in Quantum Mechanics. Phys. Rev. 96 (1954) 1158 DOI: https://doi.org/10.1103/PhysRev.96.1158
- The Tamm-Dancoff method in configuration space. CERN Technical Report 01 (1954) OSTI ID:4386251
- Perturbation theory of large quantum systems. Physica 23 (1-5) (1957) 481-532
- Perturbation approach to the Fermi gas model of heavy nuclei. Physica 23 (1-5) (1957) 533-545
- Het veel-deeltjesprobleem in de kernfysica. Ned. Tijdschrift voor Natuurkunde 24 (1958) 81-98
- (with L. van Hove) A theorem on the single particle energy in a Fermi gas with interaction. In C. Dewitt and P. Nozieres (Eds.), The Many-Body Problem. Wiley, New York 1959 p.1
- (with D. Pines) Ground-state energy and excitation spectrum of a system of interacting bosons. Phys. Rev. 116 (1959) DOI: https://doi.org/10.1103/PhysRev.116.489
- Ground state of a system of interacting bosons. Physica 26(Supplement 1) (1960) S170-S173
- (with L.C.P. van Hove, L.P. Howland) Quantum theory of many-particle systems. Publication New York, Benjamin (1961); (Repr. 1998) Series Frontiers in Physics
- Quantum theory of many-body systems. Rep. Prog. Phys. 28(1) (1965) (1965) 201 DOI 10.1088/0034-4885/28/1/307
- Quasi-deeltjes in veel-deeltjessystemen. Ned. Tijdschrift voor Natuurkunde 31 (1965) 381-401
- (with R. Haag and M. Winnink) On the equilibrium states in quantum statistical mechanics. Commun. Math. Phys. 5 (1967) 215–236
- On the factor type of equilibrium states in quantum statistical mechanics. Commun. Math. Phys. 6 (1967) 189—193
- Quantum mechanics of infinitely large systems. In: E. G. D. Cohen (Ed.), Fundamental Problems in Statistical Mechanics II North-Holland, Amsterdam 1968
- (with J.D. Wieringa) On locally normal states in quantum statistical mechanics. Commun. Math. Phys. 11 (1969) 183-197
- Remarks on the Bogoliubov model for bosons and similar models. Problems of theoretical physics (1969) Nauka, Moscow 311
- The how, why and wherefore of C*-algebras in statistical mechanics. In: O. Madelung, (Ed.) Festkörperprobleme Advances in Solid State Physics, 12 (1972) Springer, Berlin, Heidelberg https://doi.org/10.1007/BFb0107714
- States and representations in statistical mechanics. In R.F. Streater (Ed.), Mathematics of contemporary physics Academic Press 1972
- Equilibrium States in Statistical Mechanics C*-Algebraic Approach. In W. Brittin (Ed.), Mathematical Methods in Theoretical Physics Boulder: Colorado Associated University Press (1973) 281-308
- (with R.V. Kadison) Automorphisms and quasi-free states of the CAR algebra. Commun. Math. Phys. 43 (1975) 181–197
- Operator algebras in quantum statistical mechanics. Nieuw Arch. Wisk. 25(3) (1977) 206-212
- On the inverse problem in statistical mechanics. Commun. Math. Phys. 85(1982) 27–38
- C*-algebras and statistical mechanics. Proc. Symp. Pure Math. 38(2) (1982) 407
- Derivation of the Boltzmann equation for a Fermi gas. J. Stat. Phys. 32 (1983) 231–254
- How the C*-algebraic formulation of statistical mechanics helps understanding the approach to equilibrium. Cont. Math. 62 (1985) 167–174
- T.C.Dorlas, N.M. Hugenholtz and M. Winnink (Eds.) Statistical Mechanics and Field Theory: Mathematical Aspects. Proceedings of the International Conference on the Mathematical Aspects of Statistical Mechanics and Field Theory, Held in Groningen, The Netherlands, August 26–30, 1985, Lecture Notes in Physics 257
- Hip Groenewold, 29 juni 1910 - 23 november 1996. Nederlands Tijdschrift voor Natuurkunde 63 (1997) 31-32
- The Legacy of Léon Van Hove: a) Quantum Field Theory, Perturbation Theory of Large Quantum Systems (65-68), b) (with T.W. Ruijgrok) The Utrecht period (489-494). In: World Scientific Series in 20th Century Physics 28 (2000) https://doi.org/10.1142/4442
- A Gifted Teacher. CERN Courier 31(2) (1991) 27
Mathematics Genealogy Project voor Nico Hugenholtz
Literatuur over N.M. Hugenholtz:
- M. van den Berg, T. Dorlas, A. van Enter, L. van Hemmen en H. Maassen, In memoriam Nico Hugenholtz (1924-2026). Nederlands Tijdschrift voor Natuurkunde April 2026
- J. Bernstein, SWU for You and Me. arXiv:0906.2505
- H.J. Borchers, On the modular groups in quantum field theory. Annales de l' I.H.P. section A 63(4) (1995) 331-382
- H.J. Borchers, On revolutionizing quantum field theory with Tomita’s modular theory. J. Math. Phys. 41 (2000) 3604–3673 https://doi.org/10.1063/1.533323
- T.C. Dorlas, A short account of the work by Nico Hugenholtz on many-body quantum systems and the road to the KMS theory. May 2026
- A.C.D. van Enter, Marinus Winnink 1936-2023. The Bernoulli website May 2023
- R. Haag, Some people and some problems met in half a century of commitment to mathematical physics. EPJ 35 (2010) 263–307 https://doi.org/10.1140/epjh/e2010-10032-4
- R. Haag, Local algebras. A look back at the early years and at some achievements and missed opportunities. Eur. Phys. J. 35 255–261 (2010) DOI: 10.1140/epjh/e2010-10042-7
- M. Takesaki, Reflections on a career in Mathematics
- M. Winnink, A biographical sketch of N. M. Hugenholtz. In P.J.T. Jorgensen and P.S. Muhly (Eds.), Operator algebras and mathematical physics (1985) 9-12 (Iowa City, Iowa); Contemp. Math. 62 (1987) Amer. Math. Soc., Providence, RI
Opmerkingen over N.M. Hugenholtz door enkele collega's
Bernstein: Another visitor was a very nice Dutch physicist named Nicolaas Marinus Hugenholtz. My only knock on ‘Nico’ was his tendency, often at lunch, to make oracular pronouncements with a ponderous Dutch accent. One noon he said, “Wigner is a very remarkable man.” “Why?”, I asked. “He publishes only one tenth of what he knows,” Nico replied. “Nico,” I said, “ I too am a very remarkable man - I do just the opposite.
Borchers: At the Baton Rouge conference 1967 Tomita [To] distributed a preprint containing his theory on the standard form of von Neumann algebras. At the same time Haag, Hugenholtz and Winnink published their three men paper on the description of thermodynamic equilibrium states using the KMS-condition. Probably N. Hugenholtz and M. Winnink have been the first realizing the similarity between certain aspects of their approach and Tomita’s theory and hence the importance of this new mathematical theory for theoretical physics. (See e.g. the thesis of M. Winnink.) But Tomita’s theory became general knowledge only by Takesaki’s treatment published in the Lecture Notes in Mathematics.
Haag: The replacement of Gibbs ensembles by the KMS-condition in the algebraic setting by Hugenholtz opened a wide field of activity described for instance in the book by Bratelli and Robinson. Deze opmerking verwijst naar het three-men paper uit 1967.
Takesaki: I had realized when I arrived in Philadelphia that nobody in the operator algebra group there accepted the main claims that Tomita had put forward in the preprint he had circulated at the 1967 Baton Rouge conference. Professors Hugenholtz and Winnink had asked me at that conference about Tomita’s claims; on returning to Sendai I had checked the manuscript carefully and found that it contained numerous errors, but I was able, with some effort, to reach the same conclusions as Tomita. When I reported this to Professors Hugenholtz and Dixmier, both noted that Tomita’s claims, if confirmed, were very important.
Appendix: Mathematische (Statistische) Fysica (in Groningen en elders)
Nico Hugenholtz was een leerling van H.A. (Hans) Kramers (Leiden) en was na Kramers' dood in Utrecht gepromoveerd bij Leon van Hove, die via De Donder een wetenschappelijke afstammeling van Poincaré was. Hij was een expert in de statistische mechanica en veeldeeltjes-theorie en werd in 1960 tot hoogleraar in Groningen benoemd. Vanaf die tijd richtte hij zich met name op de mathematische fysica, die toen als apart vakgebied opkwam, en de statistisch-mechanische aspecten daarvan. Hij werd een van de redacteuren van het toen nieuw opgerichte tijdschrift Communications in Mathematical Physics, dat een leidende rol binnen dit vakgebied zou gaan spelen. Met een aantal andere pioniers (zoals Rudolf Haag, Daniel Kastler, David Ruelle, Yasha Sinai, Arthur Wightman) was hij een van de grondleggers in dit toen nieuwe vakgebied, waarin moderne wiskunde werd gebruikt om problemen uit de fysica aan te pakken (met name uit de quantumveldentheorie en de statistische mechanica).
De lokale Groningse specialiteit bestond in het bijzonder uit de expertise in operator-algebra's, met name C*-algebra's (geintroduceerd door Gelfand en Naimark) en von Neumann algebra's (geïntroduceerd door von Neumann en Murray), die door Hugenholtz en Winnink rond Winnink's promotie was ontwikkeld en de toepassingen daarvan op de statistische mechanica van oneindige quantum-systemen. Na de ontwikkeling van Tomita-Takesaki theorie waarbij de Groningse bijdragen fundamenteel waren, werd de wiskundige theorie der operator-algebra's tot nieuwe hoogten gebracht door Alain Connes (IHES). Hij ontwikkelde later zijn nietcommutatieve meetkunde, die gebaseerd was op zijn verworven inzichten uit de operator-algebra's en zou voor zijn werk een Fields-medaille krijgen. Naast operator-algebra's werd er binnen de Groningse groep gebruik gemaakt van ergodentheorie, dynamische systemen en kanstheorie. Er werd gewerkt aan de karakterisatie van evenwichtstoestanden, fase-overgangen, en ook aan niet-evenwichtsaspecten zoals de geldigheid van de Boltzmannvergelijking en de oorsprong van irreversibel gedrag.
Men ontwikkelde nauwe contacten met mathematische-fysicagroepen bij wiskunde- en natuurkunde-afdelingen elders, zoals aan de KU Leuven, de Universiteit van Pennsylvania, Princeton University, de universiteit van Marseille, het IHES in Bures-sur-Yvette, en het DIAS te Dublin. Dat uitte zich in samenwerkingen, uitwisselingen en in het feit dat Groningse promovendi na hun promotie daar postdoc posities verkregen. Met name na 1980 ontstonden er ook in Nederland intensievere contacten met de wiskundigen. Dat zou zich onder andere uiten in de oprichting van het Mark Kac seminarium, het FOM-NWO samenwerkingsverband Mathematische Fysica, contacten met EURANDOM, gezamenlijke artikelen met collega's uit andere Nederlandse universiteiten, en in Groningen met name via contacten met de groep Dynamische Systemen. Er vonden een aantal gezamenlijke promoties plaats waar zowel vanuit de natuurkunde en vanuit de wiskunde supervisors optraden. Hoewel oorspronkelijk veel van de mathematische fysica (waaronder in Groningen) opkwam binnen de natuurkunde zou het vakgebied later veelal op wiskunde-afdelingen bedreven worden. Een aantal mathematisch fysici die opgeleid waren in de Groningse school zou ook elders actief worden.
Auteur Aernout van Enter 2026
[HWB en HSVdS May 2026]
